مرمت بافت های شهرهاى تاریخى در سیر زمانی در دوره هاى مختلف باتوجه به عملکرد متنوع توأمان با محوریت های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی با اهداف گوناگونى در جهت گسترش تغییرات یک پارچه در کالبد محدوده ها اعمال، صورت گردیده شده اند. مرمت بافت تاریخی شهرى را می توان نوعی نگرشی استادانه با رویکردهای توسعه ی پایدار و حفاظت های میراث ملی در اکثر کشورهاى درحال توسعه با زوایاهای موضوعی مرمتی بیان نمود همچنین در ایران این موضوع یکی از علت ها، مشکلات و کمبودها قابل توجه مواجه می باشد. بافت های تاریخی در شهرهای با اصالت تاریخی با قابلیت میراثی ارزشمند می تواند نقش تعیین کننده ی هویتی، هویت از گذشته را شامل گردد و آن را به یک سمبل جاودانه در جهان هستی به تحقق یابد طوری که بافت های تاریخی در مقابل عوامل طبیعی و انسانی دچار آسیب و نابودی قرار می گیرند که می توان برای جلوگیری از شدت عوامل در اجرا و تدوین برنامه های مدیریتی شهرهای تاریخی طرح های مرمت شهری را در محدوده های بافت های تاریخی امری ضروری دانست. چراکه با تبیین استراتژی تغییر سازگار با نیاز امروزی و تعیین برنامه ی اصالت موضوعی می توان علاوه بر حفاظت بافتی در محدوده های شهری رویکرد مؤثر در جهت مقابله از بین رفت مورد اتخاذ قرار گرفت. روش تحقیق در پژوهش حاضر براساس نوع روش تحقیقی از نوع توصیفی-تحلیلی بهره گرفته شده است همچنین در جهت تبیین و استقرار اهداف تحقیق با تجزیه و تحلیل موارد ارزیابی مبانی مرمت بااستفاده از روش استنادی و مطالعه ی متون کتابخانه ای مکتوب در گردآوری اطلاعات داده ها استخراج گردیده را برخوردار می باشد. بنابراین می توان نتیجه گرفت اصول به کار گرفته شده در پژوهش حاضر یک نوع راهنمایی برای محدوده های مرمت شهری با زمینه های تاریخی بر مبنای تأثیرگذاری انجام گرفته شده است.

در هر مرمتی حداقل دو عنصر «موضوع مورد مرمت» (ابنیه و اشیا) و «عامل انسانی مرمت» (مرمتگر) را به خوبی می توان از یکدیگر تمیز داد. بدیهی است که «مرمتگر» به عنوان مداخله گر در اثر تاریخی -که موضوع مرمت است- در امر مرمت، نقش تعیین کننده ای دارد. از سوی دیگر، با وجود اینکه راهبردها و رهنمودهایی درباره مداخلات در آثار تاریخی برای مرمتگران تدوین یا توصیه شده اند، «مرمتگر»، ویژگی های شخصی و نیز مبنای صلاحیت وی برای امر مداخله، به «طور خاص» و «مستقل» مورد توجه قرار نگرفته است. به عبارت دیگر، با رجوع به تاریخ مرمت و تحلیل نظریه ها و نگرش های مرمتی، ملاحظه می شود که همواره «موضوع مورد مرمت» بیش از «عامل انسانی مرمت» مورد توجه بوده است. به همین لحاظ اغلب راهبردها و رهنمودهای مرمتی نیز که بر اساس آن نظریه ها تدوین شده اند، مرمتگر را صرفا در شان مجری رهنمودها، به رسمیت شناخته اند و تعریف مشخصی از شخص مرمتگر و نحوه ارزیابی صلاحیت وی بدست نداده اند و این در حالی است که در حوزه تمدن اسلامی اوضاع کاملا متفاوت است و همواره عامل حرفه بر اصول و قواعد اولویت داشته است.هدف این مقاله در وهله نخست، استخراج ویژگی های عامل انسانی مرمت (مرمتگر) از لابلای نظریه های مرمتی است و می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که نقش مرمتگر از منظر نظریه پردازان مرمت چیست و مرمتگر در هریک از آن رویکردها چه ویژگی هایی دارد و در وهله بعد می کوشد مقایسه ای سریع میان این نگرش با نگرشی که در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی جاری بوده است، انجام دهد. لذا روش این پژوهش تحلیل متن و تفسیر محتوا می باشد و در نهایت در مقایسه ای اجمالی با مبانی فرهنگ و تمدن اسلامی، ضمن سنجش رویکرد های آن ها نهایتا در فرهنگ غربی سه رویکرد را معرفی می کند و با بررسی ویژگی های فرهنگی حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی از رویکرد چهارمی که می تواند خاص این حوزه باشد سخن می گوید، رویکردی که مبتنی بر ویژگی های عامل انسانی مرمت یا شخص مرمتگر است و «اهلیت» شخص مرمتگر را با ویژگی های خاصی هدف می گیرد.

کتیبه و کتیبه نویسی در تزئینات بناهای دوره اسلامی به عنوان پیوند دهنده خط و معماری، از قرون اولیه اسلامی، مورد استفاده و توجه هنرمندان مسلمان قرار گرفته است و این هنر ماندگار، همچنان توسط هنرمندان تا به امروز اجرا می شود. بی گمان با گذشت زمان، آثار تاریخی، از جمله کتیبه ها، در معرض آسیب های مختلفی قرار می گیرند و این آثار ارزشمند، از منظرهای گوناگون زیبایی شناسی، اصالت، وحدت و یکپارچگی و خوانایی، دچار آسیب می شوند. هر ساله در کشور، عملیات مرمتی در حجم گسترده ای انجام می شود و کتیبه ها هم از این امر مستثنی نیستند. علی رغم اینکه کتیبه ها، بخش مهمی از میراث فرهنگی جهان محسوب می شوند و جزء مهم ترین مدارک برای پژوهش درباره آثار تاریخی به شمار می آیند، اما در بیشتر موارد مرمت کتیبه ها به صورت سلیقه ای و گاه نادرست انجام می شود. به همین دلیل تلاش شد تا نمونه هایی از مرمت های انجام شده بر روی کتیبه های نوشتاری، انتخاب و از دیدگاه مبانی نظری مرمت و مبانی هنرهای تجسمی، مورد بررسی قرار گیرد. نتایج پژوهش، بیانگر آن است که مرمت اکثر کتیبه های نوشتاری، سلیقه ای بوده و توجهی به مبانی هنرهای تجسمی نشده و کتیبه زیبایی، یکپارچگی، خوانایی و اصالت خود را از دست داده است. از طرفی در مبانی نظری مرمت برای مرمت نواحی کمبود کتیبه های نوشتاری، معیاری وجود ندارد و نه تنها در ایران، بلکه در جوامع جهانی نیز به آن توجهی نشده است. بنابراین، ضرورت نگرش جدی به مسئله معیار موافق با مبانی نظری مرمت با توجه به مطرح بودن مقوله خط و خوشنویسی و رعایت مبانی هنرهای تجسمی در مرمت کتیبه های نوشتاری، دیده می شود. در مجموع به نظر می رسد مرمتگر هنگام مرمت نواحی کمبود در کتیبه ها باید علاوه بر توجه به مبانی نظری مرمت به مواردی مانند حفظ یکپارچگی، اصالت و ارزش های زیباشناختی، اصول دوازده گانه خوشنویسی، آشنایی با گونه های مختلف خط/قلم و مبانی هنرهای تجسمی، شناخت کامل داشته باشد. روش تحقیق این مقاله از نوع کیفی و توصیفی-تحلیلی، روش های یافته اندوزی، مشتمل بر مطالعات میدانی، رجوع به منابع متعدد و مطالعات کتابخانه ای بوده و از نظر هدف کاربردی است.

هنرکاشیکاری یکی از مهم ترین و فراوان ترین آرایه های معماری دوران اسلامی است، اوج هنر کاشیکاری از قرن هشتم ه. ­ق. آغاز می شود و در دوران قاجار با ورود آرایه های فرنگی به هنر و معماری ایران همچنان شکوفایی و استفاده فراوان از کاشی در بناهای تاریخی را شاهد هستند، به همین دلیل هنر کاشیکاری جایگاه ویژه ای در معماری ایران دارد. با توجه به اهمیت هنر کاشیکاری در ایران، طبیعتاً حفاظت و مرمت این دسته از آرایه ها دارای اهمیت و حساسیت ویژه ای است. در حفاظت و مرمت آرایه های کاشیکاری، همانند بسیاری از آرایه های دیگر یک چارچوب کلی برای مرمت این گونه اثر تدوین نشده است و به همین دلیل در مورد مرمت آرایه های کاشیکاری هم رویکردهای مرمتی متفاوت قابل احصاء است؛ بدفهمی از متن و طرح، کم توجهی به رنگ، عدم توجه به تقارن و نسبت ها و دیگر موارد، منجر به بروز اشتباهاتی در آرایه های کاشیکاری شده است. هدف این پژوهش، بررسی سیر تحول رویکردهای حفاظت و مرمت به ویژه آرایه های کاشیکاری و نقد مرمت های صورت پذیرفته برمبنای نظریه های مدون و طبقه بندی انواع مداخلات کاشیکاری پیش رفته است. مرمت های پیشین چگونه و با چه رویه هایی انجام شده است؟ رویکردهای جدید برای پیشگیری از بروز مرمت های اشتباه در آرایه های کاشیکاری مشتمل بر چه وجوهی هستند؟ در این پژوهش به طور کلی به مرمت های کاشیکاری و به طور خاص به مرمت شش بنای متفاوت با چهار کارکرد متفاوت پرداخته خواهد شد. روش انتخابی برای این پژوهش، تحلیل نقادانه مرمت ها در راستای درک ماهیت مرمت این گونه آرایه ها است. روش پژوهش این مقاله از نوع کیفی و تحلیل تجربه، روش های گرد آوری اطلاعات، مشتمل بر مطالعات میدانی، رجوع به منابع متعدد و مطالعات کتابخانه ای بوده و از نظر هدف کاربردی است. از یافته های پژوهش؛ عدم تدوین کلی، کم توجهی به نظریه های حفاظت و مرمت و مبانی زیباشناختی، بی توجهی به فرهنگ بومی و عدم درک اثر توسط مرمتگر از مواردی هستند که باعث شده مرمت های اشتباه در آرایه های کاشیکاری قابل احصاء باشد. نتایج پژوهش؛ مداخلات منجر به اشتباه در آرایه های کاشیکاری، تغیییراتی را در فرم و محتوایی آرایه ها به وجود می آورد و می توان این مداخلات را به تغییرات هندسی، مفهومی و فنی طبقه بندی کرد.

در مرمت آثار نقاشی، تأثیر مکاتب فلسفی و نگره­ها در تکوین و رشدِ تجدد و گذار از رویکردهای سنتی قابل مشاهده است. در همین سال­ها تأثیرات مهم مینیمالیسم بر روند تکوین مبانی نظری مرمت قابل ارزیابی است. هدف این پژوهش تلاش برای رهیافتی تطبیقی و تحلیلی میان مینیمالیسم و ایده­های مرمتی در میانۀ سدۀ بیستم میلادی است. دو خوانش به ظاهر متفاوت از تأثیر مینیمالیسم بر مرمت به مثابه «کمترین دخالت در آثار تاریخی» و «رویکردهای مینیمال در حفظ وضعیت اصیل و حدف الحاقات» قابل ردیابی است. بر این اساس پرسش پژوهش چنین است: «آیا می توان رابطۀ منطقی میان مینیمالیسم و ایده­های مرمتی دهۀ شصت و هفتاد میلادی در قبال آثار نقاشی جست وجو  نمود؟» در نیل به این هدف به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی تلاش شده است که با توجه به منابع به جای مانده از مبانی نظری مرمت آن دوران و نمونه آثار مرمت شده، به تأثیر مینیمالیسم بر مبانی نظری مرمت پرداخته شود. در انتها، این پژوهش سعی در اثبات این موضوع دارد که هر دو نگاه با اصول طرح شده در مکتب مینیمالیسم تعامل و هماهنگی کاملی داشته و هر دو وام دار این نگاه اصیل در هنرهای تجسمی و تعمیم آن به حوزۀ مرمت آثار نقاشی بوده اند.

موزون سازی دیوارنگاره های تاریخی، از دید نظری و در کار، همواره یکی از دغدغه های مرمتگران بوده است. یکی از مشکلات موجود، شناخت دقیق روش های موزون سازی و انتخاب درست آنها در بررسی شرایط ویژه هر اثر است. به دلیل مشاهده سردرگمی در زمینه مبانی این کارها و نیز احساس نیاز به پررنگ نمودن رابطه میان مبانی نظری و بخش اجرایی، هدف این مقاله، بررسی نظریات و استخراج قواعد اصولی در انتخاب شیوه موزون سازی متناسب با هر اثر است؛ بنابراین مقاله می خواهد به این پرسش پاسخ دهد که «مبانی نهفته در پس کار موزون سازی کدام است و این مبانی در عمل به چه شکل وشیوه هایی تجسم عینی می یابد؟».در روند پاسخگویی نیز، تلاش شده با ارائه نتایج پژوهش در قالب یک متن توصیفی برگرفته از منابع معتبر در زمینه مبانی نظری مرمت دیوارنگاره ها، تصویری روشن از انواع روش های موزون سازی ارائه شود. در این صورت مرمتگر می تواند با دید باز به گزینش روش موزون سازی مناسب بپردازد. در این میان از تجربیات شخصی نیز بهره گرفته شده تا سرانجام بتوان با تجزیه و تحلیلی کیفی، نتایج نهایی را که همان «شناخت اصول و شرایط مقدماتی در مواجهه با نقاشی های دیواری در راستای انتخاب مناسب ترین روش موزون سازی» است، به دست آورد.

نزد ابن سینا، نفس انسانی به مثابة آینه، همواره مدرک ادراکاتی است که به نحو عرضی بر آن عارض می شود و به عبارت دیگر ادراکات، کیفیات عارض بر نفس هستند. محور ادراکات «تمثّل» است و نفس نیز دو ساحت ادراکی دارد، ساحت تجردی عقلانی که بازنمایندة کلیات، طبیعت و ذوات اشیا است و ساحت مادیِ حسی و خیالی که بازنمایندة جزئیات و عوارض اشیاء اکنون و گذشته است. ابن سینا، کیفیت هستی مندی ادراکات مختلف حسی، خیالی و عقلی در نفس را با نظریة ارتسام صور و تقشیر تبیین می کند؛ برای تبیین شکل گیری این الگوی معرفتی می توان چنین تصورکرد که فیلسوف حالات پدیداری ادراک را درون نگرانه در خود تصویر، و شاخصه های آن را احصا می کند، سپس با عرضه کردن آن به مبانی هستی شناختی اش نظریۀ معرفت را بیان می کند. ابن سینا مؤلفه هایی همچون ذهنیت دربرابر عینیت در مسئلة وجود ذهنی، عرض بودن علم و تأثیر کلی یا جزئی بودن ادراک را در نگاه پدیداری به ادراک تبیین می کند و به عرضۀ آن بر مبانی وجودشناسانه ای همچون تفکیک هستی به جوهر و عرض می پردازد و تفسیری معرفتی از عالم براساس همین اصل به همراه نگاه سه گانه به علیت ارائه می دهد و به الگوی خود در معرفت شناسی می رسد. نظام معرفتی سینوی مبتنی بر همین شاخصه ها و مبانی، به حصول نوعی ذات گرایی در تمام تبیین های معرفت شناسانه و پذیرش وحدت سنخی میان مدرِک و مدرَک می رسد.

کاخ چهلستون همواره آوردگاه مداخلات سنتی و جدید در تعمیر و مرمت دیوارنگاره ها بود که گویای سیرتحول دیدگاه ها به این امر در ایران می باشد. این پژوهش با هدف فهم سیرتحول رویه ها و رویکردهای حفاظت و مرمت دیوارنگاره ها با رجوع به سنت تعمیرات پیشین و رویکردهای جدید، دیوارنگاره هایی در کاخ چهلستون را مورد مطالعه قرار داده و درپی پاسخ به این پرسش ها صورت گرفته است؛ سنت تعمیرات پیشین چگونه و با چه رویه هایی انجام می شد؟ رویکردهای جدید حفاظت و مرمت دیوارنگاره ها و مبانی و مولفه های بنیادین آن ها چه بود؟ وجوه افتراق این دو، نسبت به هم چگونه بود؟ روش گردآوری داده ها به صورت مطالعات اسنادی-کتابخانه ای است. ابتدا با اتخاذ روشی تطبیقی و توصیفی، ماهیت تعمیرات پیشین بررسی خواهد شد. سپس پژوهش که رویکردی کیفی و تفسیرگرا دارد با روشی تحلیلی به تشریح مباحث درباره سنت تعمیرات پیشین و مبانی رویکردهای جدید پرداخته و در پایان با استدلال منطقی نتایج تبیین خواهند شد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که تعمیرات پیشین به صورت بازنگاری هایی بردیوارنگاره های اولیه، در بارقه های حیاتی از نگارگری سنتی اجرا می شد. چنین بازنگاری هایی ضمن برخورداری از عناصر تصویری دیوارنگاره ی اصلی، واجد بیاناتی متفاوت ازسوی هنرمند عهده دارتعمیر بود که ریشه در سنت تعمیرات پیشین دیوارنگاره ها و زمینه های آن داشت. رویکردهای جدید با ارج گذاری به دو مقوله اصالت تاریخی و وحدت زیباشناسانه هنری، به حذف پاره ای از مراحل تکوین دیوارنگاره ها و ارایه افزوده های مرمتی با تمایزی مشخص نسبت به دیوارنگاره های اولیه انجامیدند. رهیافت های زیبایی شناختی و تاریخ نگری غرب سرچشمه وجوه افتراق رویکردهای جدید با تعمیرات سنتی بود که ضمن برخورداری از ویژگی های معناگرایانه همواره معطوف به ذات و ماهیت امور بودند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.